Nuôi bò sát: nhiệt độ, đèn UVB và những điều sen mới hay bỏ qua

Rồng Úc (bearded dragon), tắc kè da báo, rùa hay rắn cảnh ngày càng được nhiều bạn trẻ ở Việt Nam yêu thích. Bò sát yên tĩnh, không cần dắt đi dạo, nhưng lại phụ thuộc hoàn toàn vào môi trường sen tạo ra. Chúng là động vật biến nhiệt, tức là dùng nhiệt từ môi trường để làm ấm hay làm mát cơ thể. Theo RSPCA và VCA, rất nhiều bệnh ở bò sát nuôi bắt nguồn từ sai nhiệt độ, thiếu đèn UVB hoặc chuồng không phù hợp. Bài này tổng hợp những điều cơ bản nhất và những lỗi sen mới hay bỏ qua.

Mỗi loài bò sát cần nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm và thức ăn khác nhau. Không có một "công thức chung" cho mọi loài, nên trước khi mua, sen cần biết chính xác tên loài, kích thước khi trưởng thành và tuổi thọ của bé.

Nhiều loài bò sát được pháp luật bảo vệ, và việc bắt từ tự nhiên còn gây hại cho quần thể hoang dã. Sen chỉ nên mua bò sát nuôi sinh sản từ cơ sở có giấy tờ nguồn gốc rõ ràng, không mua con bắt ngoài tự nhiên hay hàng không rõ xuất xứ.

RSPCA khuyên dựng chuồng và cho chạy thử ít nhất một tuần trước khi đón bé về, để kịp chỉnh nhiệt độ, đèn và độ ẩm. Tinh thần này giống như khi chuẩn bị đón chó mèo mới về nhà: mọi thứ sẵn sàng trước, bé về chỉ việc làm quen. Với rồng Úc trưởng thành, RSPCA khuyên chuồng tối thiểu dài 120 cm, cao 60 cm, sâu 60 cm, thông thoáng, chắc chắn, dễ vệ sinh.

Bò sát cần di chuyển giữa chỗ nóng và chỗ mát để tự điều chỉnh thân nhiệt. Vì vậy chuồng cần có một đầu nóng để phơi đèn và một đầu mát có chỗ trốn. Lấy ví dụ rồng Úc, RSPCA khuyên:

• Đầu nóng, chỗ phơi đèn: khoảng 38 đến 42°C.
• Đầu mát: khoảng 22 đến 26°C.
• Ban đêm không để xuống dưới khoảng 20 đến 22°C.

Đây là số liệu cho rồng Úc. Tắc kè da báo, rùa hay rắn sẽ cần mức khác, nên sen hãy tra theo đúng loài và hỏi bác sĩ thú y.

Một số nguyên tắc chung:

• Dùng bộ điều nhiệt (thermostat) cho mọi nguồn nhiệt và đo nhiệt độ ở cả hai đầu chuồng mỗi ngày.
• Đèn sưởi phải có lồng bảo vệ để bé không bị bỏng.
• Ban đêm, nếu cần sưởi thêm, dùng đèn sưởi gốm không phát sáng để không làm rối nhịp ngày đêm.

Ở Việt Nam, mùa hè có thể khiến chuồng nóng quá mức, nhất là khi đặt gần cửa sổ có nắng. Hãy đặt chuồng xa nắng trực tiếp và các nguồn nhiệt khác, kiểm tra để đầu mát thật sự mát và bé luôn có chỗ trốn nóng. Mùa đông miền Bắc thì ngược lại, ban đêm có thể lạnh hơn mức cần thiết.

VCA giải thích nhiều loài bò sát cần tia UVB để tạo vitamin D3 trong da. Thiếu vitamin D3, ruột không hấp thu được canxi từ thức ăn. Lâu dần, bé mắc bệnh chuyển hóa xương (MBD), một bệnh phổ biến ở bò sát nuôi và có thể gây tử vong nếu phát hiện muộn. Ngay cả tắc kè da báo, loài hoạt động lúc chạng vạng, cũng tăng vitamin D khi được tiếp xúc tia UV, theo VCA.

Những điều cần nhớ về đèn UVB:

• Đèn sợi đốt thường và nhiều đèn "full spectrum" không có UVB. Cần mua đèn UVB chuyên dụng cho bò sát.
• Kính và nhựa chặn tia UVB. Nắng chiếu qua cửa kính hay qua thành kính của chuồng không giúp được gì, theo Đại học Thú y Hoàng gia Anh (RVC).
• Lắp đèn ở khoảng cách đúng theo hướng dẫn nhà sản xuất. Quá xa thì vô tác dụng, quá gần có thể gây tổn thương mắt và da.
• Tia UVB yếu dần theo thời gian dù đèn vẫn sáng. Theo RVC, tùy loại đèn mà cần thay sau khoảng 3 đến 6 tháng hoặc 6 đến 12 tháng. Hãy thay theo khuyến cáo của nhà sản xuất, hoặc đo bằng máy đo UVB.
• Giữ nhịp ngày đêm ổn định. Với rồng Úc, RSPCA khuyên khoảng 12 giờ bật đèn và 12 giờ tắt, có thể dùng ổ hẹn giờ.

Dấu hiệu của bệnh chuyển hóa xương gồm co giật cơ, chân sưng, xương giòn dễ gãy, về sau chân, hàm, cột sống hoặc đuôi có thể biến dạng vĩnh viễn. Thấy những dấu hiệu này, hãy đưa bé đi khám sớm. Bột canxi và vitamin rắc lên thức ăn chỉ dùng đúng theo hướng dẫn trên bao bì hoặc của bác sĩ, vì RSPCA lưu ý vitamin và khoáng chất cũng có thể bị thừa.

Mỗi loài cần độ ẩm khác nhau. Rồng Úc là loài vùng khô, RSPCA khuyên độ ẩm ở đầu mát khoảng 30 đến 40%. Ở Việt Nam, nhất là mùa nồm, độ ẩm trong nhà thường cao hơn nhiều, nên chuồng cần thông thoáng tốt và sen nên có ẩm kế để theo dõi. Ngược lại, có loài cần độ ẩm cao hơn để lột da tốt. Một lần nữa, hãy làm theo nhu cầu của đúng loài mình nuôi.

• Chuồng quá nhỏ hoặc chỉ có một mức nhiệt.
• Dùng cát canxi hoặc lót dạng hạt rời, vỏ cây vụn. RSPCA cảnh báo các loại này có thể gây tắc ruột nếu bé nuốt phải.
• Bế bé ra ngoài quá lâu khiến thân nhiệt giảm. RSPCA gợi ý mỗi lần khoảng 10 đến 15 phút với rồng Úc.
• Để chung với chó mèo, hoặc thả bé đi lại trong nhà không có người trông.
• Quên vệ sinh. Bò sát có thể mang vi khuẩn Salmonella, nên rửa tay trước và sau khi chạm vào bé hay dọn chuồng, dọn phân ngay khi thấy, và không vệ sinh đồ của bé trong bồn rửa chén. Trẻ nhỏ cần người lớn giám sát khi tiếp xúc.

Bò sát thường che giấu bệnh rất lâu. Hãy để ý khi bé bỏ ăn, sụt cân, lột da không hết, phân bất thường, thở há miệng hoặc lờ đờ dù nhiệt độ chuồng đã đúng. Không tự cho bé dùng thuốc. Sen nên tìm trước một bác sĩ thú y có kinh nghiệm với thú ngoại lai (exotic) và bò sát, gọi hỏi trước khi đến. Hiệp hội Bác sĩ Thú y Bò sát và Lưỡng cư (ARAV) có danh bạ bác sĩ trên trang của họ. Khi đi khám, dùng hộp vận chuyển thông thoáng, giữ ấm vừa đủ và tránh để hộp quá nóng dưới nắng.

Sen nên ghi lại cân nặng, lịch lột da, lần thay đèn UVB và các lần khám. Những ghi chép này có thể lưu trong hồ sơ ở app PetID. Muốn hiểu thêm về cách giữ hồ sơ sức khỏe cho thú cưng, xem bài sổ tiêm điện tử và hồ sơ sức khỏe thú cưng. Nhà có thêm chim cảnh thì đọc bài nuôi chim cảnh khỏe mạnh.

Nguồn tham khảo: RSPCA – Bearded dragons, VCA – Lighting requirements for reptiles, Royal Veterinary College – Reptile light and heating options, CDC – Reptiles and amphibians, Association of Reptile and Amphibian Veterinarians (ARAV).