Nuôi chim cảnh khỏe mạnh: ăn uống, không khí và chống bay mất

Từ vẹt yến phụng (vẹt Úc), vẹt cockatiel đến các loại chim hót, chim cảnh mang lại tiếng hót và rất nhiều niềm vui cho cả nhà. Nhưng chim cũng là loài nhạy cảm bậc nhất trong nhà: hệ hô hấp rất hiệu quả nên dễ bị ngộ độc khí, bản năng giấu bệnh để không bị kẻ thù nhắm tới, và chỉ cần một cánh cửa mở là có thể bay mất. Bài này tổng hợp khuyến cáo của Hiệp hội Bác sĩ Thú y Chim (AAV), VCA và Cẩm nang Thú y Merck về ba điều quan trọng nhất: ăn uống, không khí và chống bay mất.

Nhiều loài chim, đặc biệt là chim hoang dã bẫy ngoài tự nhiên, được pháp luật bảo vệ. Sen chỉ nên mua chim nuôi sinh sản, từ cơ sở có giấy tờ nguồn gốc rõ ràng, không mua chim bẫy hay chim không rõ xuất xứ. Một bé khỏe thường lanh lợi, lông mượt và sạch, mắt sáng, mũi không có dịch, vùng hậu môn sạch và đậu vững trên cầu.

Sau khi đón về, nên đưa bé đi khám với bác sĩ thú y có kinh nghiệm về chim. Nếu nhà đã có chim khác, hỏi bác sĩ cách nuôi cách ly trước khi cho các bé gặp nhau.

Nhiều người nghĩ chim chỉ cần hạt kê, hạt hướng dương. Thực tế, theo VCA, hỗn hợp hạt thường nhiều chất béo nhưng thiếu vitamin, khoáng chất và đạm. Chim còn hay chọn ăn một hai loại hạt mình thích, nên càng dễ thiếu chất, béo phì và giảm tuổi thọ.

Với vẹt yến phụng, VCA khuyên thức ăn viên dành cho chim nên chiếm khoảng 60 đến 80% khẩu phần. Phần còn lại là rau củ tươi và một ít trái cây, hạt chỉ là phần nhỏ. Tỷ lệ cụ thể thay đổi theo loài, nên sen hỏi bác sĩ thú y cho đúng loài mình nuôi. Đổi từ hạt sang thức ăn viên cần làm từ từ trong vài tuần, vì chim có thể chưa nhận ra thức ăn viên là đồ ăn. Theo dõi kỹ để chắc bé vẫn ăn đủ trong thời gian chuyển đổi.

AAV liệt kê những món không được cho chim ăn:

• Quả bơ, có thể gây suy tim và tích dịch ở phổi.
• Sô-cô-la và đồ có caffeine như cà phê, trà.
• Hành, tỏi và các loại cùng họ.
• Đồ mặn và đồ chứa xylitol (chất tạo ngọt trong kẹo cao su, bánh kẹo "không đường").
• Hạt của táo, đào, mận, mơ, anh đào. Thỉnh thoảng lỡ một hạt táo không sao, nhưng đừng cố ý cho ăn.

Nhiều món trong số này cũng nằm trong bài thực phẩm nguy hiểm cho chó mèo. Thay nước sạch mỗi ngày và rửa bát ăn, bát nước thường xuyên, nhất là khi trời nóng ẩm.

AAV nhấn mạnh đường hô hấp của chim cực kỳ nhạy với hóa chất trong không khí. Có những thứ gần như vô hại với người nhưng lại gây chết chim.

Nguy hiểm nhất là chảo chống dính phủ PTFE (thường biết với tên Teflon). Khi bị đun quá nóng, khoảng từ 280°C trở lên, lớp phủ phân hủy và sinh ra khí độc không màu, không mùi. AAV và Merck cho biết chim nuôi gần bếp có thể chết đột ngột, đôi khi trước cả khi kịp có dấu hiệu. Chim nhỏ như vẹt yến phụng là nhạy cảm nhất. PTFE còn có trong một số nồi chiên không dầu, bàn là, áo bàn là, lò tự làm sạch và đèn sưởi. Để an toàn:

• Ưu tiên dụng cụ không phủ PTFE, như nồi chảo inox, gang, gốm hoặc thủy tinh.
• Không đặt lồng chim trong bếp, không đun chảo khô hay để bếp không người trông.
• Khi nấu, bật máy hút mùi, mở cửa sổ và để chim ở phòng khác xa bếp.

Khói cũng là mối nguy. AAV cảnh báo mọi loại khói, từ thuốc lá, thức ăn bị cháy, khí thải động cơ đến lò sưởi hỏng, đều có thể gây hại, và triệu chứng có thể xuất hiện sau vài giờ. Ở Việt Nam, sen nên để ý thêm khói nhang, than tổ ong, khói đốt vàng mã, hút thuốc gần lồng chim. Nếu hút thuốc, hãy hút ngoài nhà và rửa tay trước khi chạm vào chim. Dịp Tết có pháo hoa và nhiều khói, xem thêm bài giữ an toàn cho thú cưng dịp Tết.

Các loại khí khác AAV nhắc tới gồm bình xịt muỗi, xịt phòng, nến thơm, keo xịt tóc, sơn nhà, sơn móng tay, băng phiến và chất tẩy rửa như amoniac, thuốc tẩy. Khi sơn sửa nhà, hãy chuyển chim đi nơi khác.

Nếu nghi chim hít phải khói độc, đưa ngay ra chỗ thoáng khí và gọi bác sĩ thú y. Đừng chờ xem chim có tự khỏe lại không.

Bay là cách vận động tự nhiên nhất, và theo AAV, gần như là cách vận động duy nhất của chim. Vì vậy cắt lông cánh không nên là thói quen mặc định. AAV khuyên chủ nuôi bàn với bác sĩ thú y về việc có nên cắt hay không, cắt kiểu nào. Lưu ý một số loài nhỏ vẫn bay được dù đã cắt, và lông sẽ mọc lại sau mỗi lần thay lông, nên cắt cánh không thể coi là cách chống sổng tuyệt đối.

Những tai nạn AAV hay gặp ở chim thả trong nhà gồm đâm vào cửa kính, gương, quạt trần, bay ra cửa mở, bỏng do bếp, chết đuối trong xô hay ly nước, bị kẹp chân khi đóng cửa và bị chó mèo tấn công. Trước khi mở lồng, sen nên:

1. Đóng hết cửa ra vào, cửa sổ và tắt quạt trần.
2. Cho chó mèo sang phòng khác.
3. Đậy nồi nước, bồn cầu và cất ly nước.
4. Dặn cả nhà không mở cửa khi chim đang ra ngoài lồng.

Nên đeo vòng chân có số (khoen chân) hoặc hỏi bác sĩ thú y về gắn microchip cho chim. Chụp vài ảnh rõ bộ lông và đặc điểm riêng, ghi lại số khoen, rồi lưu cùng hồ sơ sức khỏe trong app PetID. Nếu chẳng may chim bay mất, sen có sẵn ảnh và thông tin để đăng tin tìm ngay.

VCA cho biết khi chim bắt đầu lộ triệu chứng, bệnh có thể đã kéo dài nhiều ngày đến vài tuần. Hãy đưa chim đi khám ngay nếu thấy:

• Xù lông, ngủ nhiều, lừ đừ, ít hót hoặc ít kêu hơn thường lệ.
• Ngồi dưới đáy lồng, không đậu lên cầu.
• Thở khó, thở há mỏ, đuôi nhấp lên xuống theo nhịp thở.
• Phân đổi màu, phân ít đi, hoặc phân lỏng bất thường.
• Chảy dịch mũi hoặc mắt, nôn trớ, lông quanh đầu dính bết.
• Bỏ ăn hoặc sụt cân. Cân chim định kỳ bằng cân điện tử giúp phát hiện sớm.

Không tự cho chim uống thuốc khi chưa có chỉ định. Không phải phòng khám nào cũng khám chim, nên sen hãy tìm trước một bác sĩ thú y chuyên thú ngoại lai (exotic) hoặc chuyên chim và gọi hỏi trước khi đến. Nhà có thêm thú ngoại lai khác thì đọc thêm bài nuôi bò sát: nhiệt độ và đèn UVB.

Nguồn tham khảo: Association of Avian Veterinarians – Protecting your pet birds from household dangers, AAV – Wing trimming in pet parrots, VCA – Teflon poisoning in birds, VCA – Feeding budgies, VCA – Signs of illness in pet birds, Merck Veterinary Manual – Toxicoses of pet birds.